शिव ताण्डव स्तोत्रम्
Shiv Tandav Stotram
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम्।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्॥Jatatavi galajjala pravaha pavitasthale, gale avalambya lambitam bhujanga tunga malikam. Damad damad damad daman ninadavad damarvayam, chakara chanda tandavam tanotu nah Shivah shivam.
जिनकी जटाओं के वन से बहती गंगा ने गले को पवित्र किया है, जिनके गले में विशाल सर्पों की माला लटकी है, जिनका डमरू “डमड् डमड्” बज रहा है, उन शिव ने प्रचंड तांडव किया; वे हमारा कल्याण करें।
जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि।
धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम॥Jata kataha sambhrama bhramannilimpa nirjhari, vilola vichi vallari virajamana murdhani. Dhagad dhagad dhagaj jvalal lalata patta pavake, kishora chandra shekhare ratih pratikshanam mama.
जिनके सिर पर जटाओं के कड़ाह में घूमती गंगा की चंचल लहरें शोभित हैं, जिनके ललाट पर अग्नि धधक रही है और जो बाल चंद्रमा को मुकुट में धारण करते हैं, उन शिव में मेरा प्रेम हर क्षण बढ़े।
धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुरस्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे।
कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि॥Dharadharendra nandini vilasa bandhu bandhura, sphurad diganta santati pramodamana manase. Kripa kataksha dhorani niruddha durdharapadi, kvachid digambare mano vinodametu vastuni.
जो गिरिराज-पुत्री पार्वती की लीला के साथी हैं, जिनका मन सभी दिशाओं के जीवों को देखकर आनंदित है, जिनकी कृपादृष्टि कठिन से कठिन विपत्तियों को रोक देती है, उन दिगंबर शिव में मेरा मन आनंद पाए।
जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभाकदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे।
मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि॥Jata bhujanga pingala sphurat phana mani prabha, kadamba kunkuma drava pralipta digvadhu mukhe. Madandha sindhura sphurat tvaguttariya medure, mano vinodam adbhutam bibhartu bhutabhartari.
जिनकी जटाओं के पीले सर्पों के फणों की मणियों की प्रभा से दिशाओं के मुख केसरिया रंग में रंगे हैं, जो मदमस्त हाथी की चमकती खाल ओढ़े हैं, उन भूतनाथ में मेरा मन अद्भुत आनंद पाए।
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखरप्रसूनधूलिधोरणी विधूसराङ्घ्रिपीठभूः।
भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः॥Sahasra lochana prabhrity ashesha lekha shekhara, prasuna dhuli dhorani vidhusaranghri pithabhuh. Bhujanga raja malaya nibaddha jata jutakah, shriyai chiraya jayatam chakora bandhu shekharah.
जिनके चरणों की चौकी इंद्र आदि सभी देवताओं के सिर के फूलों के पराग से धूसर है, जिनकी जटाएँ नागराज की माला से बँधी हैं, वे चंद्रशेखर हमें चिरकाल तक समृद्धि दें।
ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभानिपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम्।
सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालिसम्पदेशिरोजटालमस्तु नः॥Lalata chatvara jvalad dhananjaya sphulinga bha, nipita pancha sayakam naman nilimpa nayakam. Sudha mayukha lekhaya virajamana shekharam, maha kapali sampade shiro jatalam astu nah.
जिनके ललाट की धधकती अग्नि की चिंगारियों ने कामदेव को भस्म कर दिया, जिन्हें देवराज इंद्र नमन करते हैं, जिनका मुकुट चंद्रकला से शोभित है, वे जटाधारी महाकपाली हमें संपत्ति दें।
करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वलद्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके।
धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रकप्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम॥Karala bhala pattika dhagad dhagad dhagaj jvalad, dhananjaya ahuti krita prachanda pancha sayake. Dharadharendra nandini kuchagra chitra patraka, prakalpanaika shilpini trilochane ratir mama.
जिन्होंने अपने विकराल ललाट की धधकती अग्नि में प्रचंड कामदेव की आहुति दे दी, और जो पार्वती के श्रृंगार की चित्रकारी करने वाले एकमात्र शिल्पी हैं, उन त्रिनेत्र शिव में मेरा प्रेम हो।
नवीनमेघमण्डली निरुद्धदुर्धरस्फुरत्कुहूनिशीथिनीतमः प्रबन्धबद्धकन्धरः।
निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः॥Navina megha mandali niruddha durdhara sphurat, kuhu nishithini tamah prabandha baddha kandharah. Nilimpa nirjhari dharas tanotu kritti sindhurah, kala nidhana bandhurah shriyam jagad dhurandharah.
जिनका कंठ नए बादलों से ढकी अमावस की आधी रात जैसा श्याम है, जो गंगा को धारण करते हैं, गजचर्म पहनते हैं, चंद्रमा से सुंदर हैं और संसार का भार उठाते हैं, वे हमें समृद्धि दें।
प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभावलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम्।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे॥Praphulla nila pankaja prapancha kalima prabha, valambi kantha kandali ruchi prabaddha kandharam. Smarachchhidam purachchhidam bhavachchhidam makhachchhidam, gajachchhidandhakachchhidam tam antakachchhidam bhaje.
जिनका कंठ खिले नीले कमलों की श्यामल आभा से शोभित है, जिन्होंने कामदेव, त्रिपुर, संसार-बंधन और दक्ष-यज्ञ का नाश किया, गजासुर और अंधकासुर को मारा और यम को भी जीता, उन शिव को मैं भजता हूँ।
अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरीरसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम्।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे॥Akharva sarva mangala kala kadamba manjari, rasa pravaha madhuri vijrimbhana madhuvratam. Smarantakam purantakam bhavantakam makhantakam, gajantakandhakantakam tam antakantakam bhaje.
जो सर्वमंगला पार्वती की कलाओं रूपी कदंब मंजरी के रस की मधुरता पर भौंरे की तरह मुग्ध हैं, जो काम, त्रिपुर, भव, यज्ञ, गजासुर, अंधकासुर और यम का भी अंत करने वाले हैं, उन शिव को मैं भजता हूँ।
जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वसद्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट्।
धिमिद्धिमिद्धिमिध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गलध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः॥Jayatvad abhra vibhrama bhramad bhujangama shvasad, vinirgamat krama sphurat karala bhala havyavat. Dhimid dhimid dhimi dhvanan mridanga tunga mangala, dhvani krama pravartita prachanda tandavah Shivah.
जिनके ललाट की विकराल अग्नि आकाश में घूमते सर्पों की फुफकार से भड़क रही है, और जिनका प्रचंड तांडव मृदंग की “धिमिद् धिमिद्” मंगल ध्वनि की ताल पर चल रहा है, उन शिव की जय हो।
दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजोर्गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः।
तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम्॥Drishad vichitra talpayor bhujanga mauktika srajor, garishtha ratna loshthayoh suhrid vipaksha pakshayoh. Trinaravinda chakshushoh praja mahi mahendrayoh, sama pravrittikah kada Sadashivam bhajamy aham.
पत्थर और सुंदर शय्या, सर्प और मोतियों की माला, बहुमूल्य रत्न और मिट्टी के ढेले, मित्र और शत्रु, तिनका और कमलनयनी सुंदरी, प्रजा और सम्राट, सबमें समभाव रखकर मैं कब सदाशिव को भजूँगा?
कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन् विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन्।
विमुक्तलोललोचनो ललामभाललग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम्॥Kada nilimpa nirjhari nikunja kotare vasan, vimukta durmatih sada shirahstham anjalim vahan. Vimukta lola lochano lalama bhala lagnakah, Shiveti mantram uchcharan kada sukhi bhavamy aham.
कब मैं गंगा तट के कुंजों की गुफा में रहते हुए, दुर्बुद्धि से मुक्त होकर, सिर पर अंजलि बाँधे, चंचल दृष्टि त्यागकर, ललाट पर तिलक वाले शिव में लीन होकर “शिव” मंत्र का उच्चारण करते हुए सुखी होऊँगा?
इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेति सन्ततम्।
हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम्॥Imam hi nityam evam uktam uttamottamam stavam, pathan smaran bruvan naro vishuddhim eti santatam. Hare gurau subhaktim ashu yati nanyatha gatim, vimohanam hi dehinam sushankarasya chintanam.
जो मनुष्य इस श्रेष्ठ स्तोत्र को नित्य पढ़ता, स्मरण करता या बोलता है, वह सदा शुद्ध होता है और शीघ्र ही गुरु शिव में उत्तम भक्ति पाता है; इसके अलावा कोई गति नहीं। शंकर का चिंतन ही प्राणियों का मोह दूर करता है।
पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे।
तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः॥Puja avasana samaye dashavaktra gitam, yah Shambhu pujana param pathati pradoshe. Tasya sthiram ratha gajendra turanga yuktam, Lakshmim sadaiva sumukhim pradadati Shambhuh.
जो प्रदोष काल में पूजा के अंत में रावण द्वारा गाए इस शिव-पूजन स्तोत्र का पाठ करता है, उसे शंभु सदा रथ, हाथी और घोड़ों से युक्त स्थिर और प्रसन्न लक्ष्मी प्रदान करते हैं।